Pluto wat 6 1


In een serie artikelen over Pluto in waterman zijn eerder verschenen:

Pluto in waterman 1 - Een historisch perspectief,
Pluto in waterman 2 - De aanloop naar Pluto in waterman,
Pluto in waterman 3 - De eerste ingressiehoroscoop,
Pluto in waterman 4 - Over transformatieprocessen en
Pluto in waterman 5 - De symmetrie van de overgang.


Over oude en nieuwe politiek

Vlak voor de eerste intrede van Pluto in waterman werden in Nederland verkiezingen gebouden voor de Provinciale Staten. Zoals bekend werd de BBB in alle provincies de grootste partij. Een nieuwe partij waar door alle andere partijen rekening mee moest worden gehouden. Morgen keert Pluto voorlopig terug in steenbok en in de tijd dat Pluto zijn eerste korte bezoekje aflegde, is in alle provincies druk onderhandeld over de nieuwe samenstelling van de provincieparlementen. Wat heeft deze korte periode van Pluto in waterman ons gebracht? Op politiek niveau in elk geval weinig meer dan het inzicht dat voor de nieuw te vormen provinciebesturen verdomd lastig is om de verschillen tissen 'links' en 'rechts' te overbruggen. Nu Pluto voorlopig verdergaat in steenbok, is het maar de vraag of er van vernieuwde en vernieuwende partijpolitiek sprake zal zijn.
Vanuit de landelijke politiek zal dat zeker niet gebeuren. De coalitie wacht af, schuift af, buigt naar alle kanten mee, strooit met beloftes en waar nodig excuses, maar treedt ondanks talloze moties van wantrouwen niet af. Logisch, want nieuwe verkiezingen op dit moment zal ze vele zetels kosten...
Wat kunnen we ons voorstellen bij een nieuwe waterman-politiek. Hieronder een schets.

Aan het begin van de coronacrisis werd gesproken over een unieke kans om de grote problemen van deze tijd aan te pakken. Het leven lag stil; de economie lag op zijn gat. Het leek dé kans om eindelijk te investeren in de lange termijn. Om werk te maken van de duurzame transitie. En van structurele loonsverhoging voor de zorg en andere vitale beroepen. Er zou een einde komen aan de flexibele arbeidscontracten en multinationals moesten eindelijk eens eerlijkere belastingen betalen.

Nog geen half jaar later werd al duidelijk dat er toch voor de korte termijn was gekozen: geen groene transitie, maar een miljardensteun voor KLM en Lelystad Airport. Veel applaus, maar geen loonsverhoging voor de zorg. Lastig ook, als coalitiepartijen 'wegrennen'uit de Kamer, zodra daarover moet worden gestemd. Met als kers op de taart miljoenen aan staatssteun voor een bedrijf dat jarenlang belasting ontdook en vorig jaar nog miljoenenbonussen uitkeerde: Booking.com.

Waterman wordt geacht het teken van de democratie te zijn. Maar onder Pluto in steenbok zien we vooral dat democratie helemaal niet democratisch is. Politici moeten de partijlijn volgen en zorgen dat hun achterban tevreden blijft en zij moeten hun beleid steeds meer afstemmen op de volgende verkiezingen. Machthebbers zijn erop gericht hun macht te behouden en te versterken. Ze drukken hun ideeën door, maken andersdenkenden monddood en misbruiken alles wat in hun vermogen ligt om aan de macht te blijven. In Nederland gebeurt dat nog enigszins op een subtiele manier (denk bv. aan de bijna verplichte inenting en de invoering van de coronapas), in landen als Rusland of Turkije gebeurt dat met grof geweld.

Democratie (letterlijk: volksheerschappij) is een bestuursvorm, waarin de wil van het volk bepalend is voor legitieme machtuitoefening. David van Reybrouck neemt die betekenis heel letterlijk en zet zich in zijn boek 'Tegen verkiezingen' af tegen het gevestigde electorale stelsel: "De bestaande democratie is uitgehold, lijdt aan kortetermijnzicht, de politieke partijen zijn vooral 'concurrentie- en ruziemachines' en de permanente, door de media aangeblazen verkiezingskoorts zorgt voor een 'obligate hitsigheid' die het politieke bedrijf degradeert tot een dagelijkse soap." Ook hekelt hij de 'heiligverklaring' van het vierjaarlijkse verkiezingscircus.

Pluto wat 6 2Hij constateert dat verkiezingen altijd een elite opleveren en dus per definitie ondemocratisch zijn. Daarom kunnen zij het best worden vervangen (of op veel plaatsen worden aangevuld) door de oerdemocratische procedure van de loting. "Het grootste probleem van de democratie", zo zegt hij Occupy na, "ligt in de uitbesteding van een mandaat aan politici. De mensen komen er zelf niet aan te pas." Loting is de ware techniek van politieke gelijkheid, omdat alle verschillen in status, geld, opleiding en connecties tussen burgers worden vereffend. Zij brengt de politiek terug naar de burgerbevolking en het elitaire onderscheid tussen bestuurders en bestuurden vervalt.

Het is natuurlijk van groot belang om na te denken over een politiek systeem dat minder in de ban is van peilingen, verkiezingskoorts en kijkcijfers, en dat zich sterker oriënteert op de lange termijn en het algemeen belang. Maar het is naïef om te denken dat toewijding aan het algemeen belang ooit definitief kan worden gescheiden van het najagen van kortetermijn- en eigenbelangen, persoonlijke ambities, wrok en de wil tot de macht. Onze eigen premier Rutte zei het letterlijk: "Visie is als de olifant die het uitzicht belemmert. Wie visie zoekt, moet naar een opticien." (Schoo-lezing 2013)

De meest realistische invulling van dit democratisch ideaal is om de ‘gekozen elite’ werkelijk open, toegankelijk en transparant te maken, dus alle resten van erfelijkheid, nepotisme, vriendjespolitiek, opportunistische partijdiscipline, pluchekleven, onverdiende privileges en corruptie uit te bannen. Daarnaast is het zaak om zo veel mogelijk burgers die kunnen en willen (want er bestaat ook nog zoiets als het recht op politieke onverschilligheid) te laten meedenken, meespreken en meebeslissen, zodat de communicatie tussen machthebbers en volk frequenter en intensiever wordt.

Een andere mogelijkheid waar hij voor pleit, is voor meerstemmigheid: Eén persoon heeft twee (of drie) stemmen! Dat doorbreekt de monopoliemacht van de politieke partijen en hun funeste coalitiedeals. Het geeft burgers een stem over de door hen (in plaats van door de partijtoppen) gewenste regeringscoalitie. Daarnaast pleit hij voor het zwaarder laten wegen van de voorkeurstem, die politieke personen meer vrijheid en armslag geeft tegenover hun partijen en zouden gezagsdragers als de burgemeester, de premier en de Europese president rechtstreeks kunnen worden gekozen in plaats van hun aanstellingen te laten regelen door het handjeklap van kroon- of partijbenoemingen. Anders dan Van Reybrouck moeten we dus niet ‘tegen verkiezingen’ zijn, maar de verkiesbaarheid van burgers vergroten, de kiesgerechtigde leeftijd verlagen, de kiesmomenten vermenigvuldigen en burgers de kans geven meer dan één partij en naast partijen ook personen te kiezen.

 

Praktijk

Burgerraden, door loting samengesteld uit een representatieve dwarsdoorsnede van de samenleving, zouden beter in staat zijn om besluiten te nemen over politiek gevoelige onderwerpen in het algemeen belang én voor de lange termijn. Mits deze burgers daar de tijd, ondersteuning van experts en een bijpassende vergoeding voor krijgen. Er zijn verschillende plaatsen in de wereld waar het concept van een burgerraad met succes wordt toegepast. *1

 

Pluto wat 6 3Brazilië

Een van de eerste moderne initiatieven van burgerparticipatie vond plaats in Brazilië. In 1989 heerste er in Porto Alegre een breed gedragen gevoel van ontevredenheid over de gekozen volksvertegenwoordiging van de stad. De door corruptie geplaagde stad was bijna failliet, publieke scholen hadden grote tekorten aan materiaal en één derde tot de helft van de bevolking leefde in sloppenwijken.
Het zittende stadsbestuur bestond uit dezelfde aristocratische elites die Brazilië sinds de onafhankelijkheid bestuurden en de armere bevolking stelselmatig uitsloten van hun burgerrechten en politieke participatie. De opmars van Arbeiders Partij (Partido dos Trabahaldores (PT)) op stedelijk niveau zorgde voor een overwinning in de lokale verkiezingen van deze partij. Om de met name armere burgers van Porto Alegre een grotere stem te geven in het bestuur van de stad, besloot de PT tot een ingrijpende bestuurlijke hervorming: de bevolking mocht direct meebeslissen over delen van het gemeentelijk budget.
In alle wijken van de stad kwamen burgers samen om te praten en een advies uit te brengen over uiteenlopende onderwerpen als onderwijs- en zorgbudgetten en infrastructurele projecten als riool- en watervoor­ziening en wegenbouw. Van elke wijk werden er twee afgevaardigden gekozen, die met de andere afgevaardigden mochten stemmen over de uiteindelijke verdeling van het gemeentelijke budget.

Dit experiment van werd een groot succes. In zeven jaar tijd verdubbelde het aantal huishoudens met toegang tot riool en stromend water - van 46 procent naar 95 procent. Er werden eindelijk wegen gebouwd in en naar de sloppenwijken en het aantal scholen werd verviervoudigd. Porto Alegre is een duidelijk voorbeeld van hoe het leven van burgers aanzienlijk werd verbeterd door directe inspraak.
Inmiddels dient het ruim 30-jarige bestaan van dit initiatief in Porto Alegre voor veel steden wereldwijd als inspiratie.

 

Pluto wat 6 4België

Als er één land is in Europa waar het disfunctioneren van de parlementaire democratie goed zichtbaar is, dan is het België. Voor de tweede keer in tien jaar tijd duurde de formatie na verkiezingen in België meer dan een jaar. Maar deze bestuurlijke impasse bleek echter wel een vruchtbare bodem voor democratische vernieuwing.

Toen in 2011 de formatie inmiddels anderhalf jaar duurde, werd door een groep intellectuelen, waaronder David van Reybrouck, de G1000 burgertop georganiseerd. De G1000 was een grootschalig experiment om te onderzoeken of gelote burgers in staat waren wél een besluit te nemen over de politiek gevoelige onderwerpen waarop de formatie steeds vastliep.
1000 Frans- en Nederlandstalige burgers werden ingeloot en gingen met elkaar in discussie over onderwerpen als migratie, sociale zekerheid en de toekomst van de Belgische democratie. De top was een succes: burgers namen hun taak serieus en kwamen gezamenlijk tot een aantal voorstellen. Hoewel de nationale politiek de aanbevelingen van de G1000 naast zich neer legde, zette het experiment wel aan tot een publiek debat in België over de kloof tussen burger en politiek en toekomst van de democratie. Soortgelijke G1000-toppen zijn later in verschillende Europese steden, zoals in bijvoorbeeld Madrid, herhaald.
Acht jaar later bleek België opnieuw een centrum voor democratische vernieuwing toen het parlement van de Duitstalige gemeenschap van het land besloot (ingelote) burgers een permanente stem te geven in de politieke besluitvorming, het zgn. 'Ostbelgien Model'. In het gebied in Oost-België is nu een permanente burgerraad als aanvulling op het gekozen parlement geïnstalleerd.

De aanleiding was een succesvol experiment met een burgerpanel in 2017 over kinderopvang. Na uitvoerige debatten en informatiedagen met experts stelden 27 ingelote burgers een advies op over een nieuw model voor de kinderopvang. De politici waren zodanig onder de indruk, dat zij besloten tot het verlenen van permanente inspraak van burgers op de semi-nationale politiek van de deelstaat.

Het parlement installeert na de verkiezingen via loting een permanente burgerraad van 24 inwoners. Deze burgerraad legt 3 agendapunten vast, die bepaald kunnen worden door plannen van de regering, maar ook kunnen worden aangedragen door burgers. Honderd handtekeningen zijn voldoende om een voorstel op tafel te krijgen.

Per thema wordt een tijdelijk burgerpanel uitgeloot, waarvan er 25 - 50 deelnemers evenredig worden geselecteerd op basis van geslacht, leeftijd (vanaf 16 jaar), opleiding en woonplaats. Bij specifieke thema's kunnen extra criteria worden toegevoegd. Als het bijvoorbeeld om een milieuvraagstuk gaat, moeten er b.v. minstens één boer en één lid van een milieuorganisatie in de selectie worden opgenomen.
De raad komt een aantal keren bij elkaar om over het thema te debatteren en kan advies inwinnen bij experts. De leden krijgen een dagvergoeding en beslissen op basis van consensus of viervijfde meerderheid. Met de resultaten gaat de overkoepelende burgerraad naar het parlement. De aanbevelingen zijn weliswaar niet bindend, maar het parlement moet zich wel publiekelijk verantwoorden, als het de uitslag naast zich neerlegt.

 

Pluto wat 6 5Ierland

Een mogelijk instrument om burgers te laten beslissen is het referendum. Maar met referenda vind je niet één beslissing maar twee helften in de samenleving. Het Verenigd Koninkrijk zal de komende 20 à 30 jaar gespleten blijven over de Brexit. In Ierland is dit niet gebeurd. Hoe kan dat?
In het streng katholieke Ierland zijn thema’s als het homohuwelijk en de legalisering van abortus dusdanig politiek beladen dat politici uit angst hun politieke carrière te schaden zich daar niet de vingers aan wilden branden.
In 2016 besloot de premier de beslissing hierover aan burgers over te laten en de Ierse regering besloot tot een 'Citizens Assembly'. Middels een representatieve steekproef werden 99 Ierse burgers geselecteerd, die een afspiegeling vormden van de samenleving, om met elkaar te praten over het homohuwelijk en abortus, en daarna tot een advies te komen. De geselecteerde burgers kregen hiervoor de tijd: vijf weekenden in een tijdsbestek van vijf maanden. Daarnaast kregen ze begeleiding in de vorm van gesprekken met experts en een passende vergoeding. Kenmerkend voor deze bijeenkomsten was hoe serieus de burgers hun taak namen en dat mensen zelfs van standpunt veranderden na beter geïnformeerd te zijn. Zowel de bijeenkomsten met experts als de onderlinge discussie van de deelnemers, in vaktaal ‘deliberatie’ genoemd, waren via een livestream door alle Ieren te volgen.

In tegenstelling tot politici kwamen deze burgers binnen enkele maanden tot overeenstemming. Hun conclusie: het amendement in de grondwet dat abortus verbood, moest verdwijnen. En zo geschiedde. Zonder dat politieke koppen rolden en zonder polarisatie.

 

Pluto wat 6 6Frankrijk

De ‘gele hesjes’ zetten eind 2018 heel Frankrijk op zijn kop: ze waren het ‘elitaire’ beleid van Macron zat. Er was al veel onrust in Frankrijk, met name onder de niet-stedelijke bevolking, vanwege een reeks economische hervormingen waarin vaak de rijksten van Frankrijk werden ontzien van hun belastingplicht. Toen daar een eco-belasting op brandstof bijkwam, sloeg de vlam in de pan.
De eco-belasting werd gezien als een directe aanval op de verarmde plattelandsbevolking voor wie, in tegenstelling tot de stedelijke elite, de auto een belangrijk deel is van hun dagelijks leven. In Frankrijk kwamen mensen in opstand tegen deze in hun ogen elitaire politiek. Hun belangrijkste eisen waren naast eerlijkere belastingen en hogere minimumlonen een betere representatie en grotere burgerparticipatie in de politiek.

Macron heeft een aantal wensen van de gele hesjes ingewilligd, waaronder ook de eis voor meer burgerparticipatie. Doordrongen van het belang voor een klimaatbeleid, maar behoedzaam voor verdere onrust, riep Macron in januari 2019 150 ingelote burgers voor het eerst bijeen in de ‘Convention Citoyenne pour le Climat’ (CCC). De CCC kreeg van Macron de opdracht om in zes maanden tot een advies te komen over het te volgen klimaatbeleid voor zijn regering. Het uitgangspunt: 40 procent minder CO2 ten opzichte van 1990, op een sociaal rechtvaardige manier.
Eind juni 2019 sprak de CCC haar advies van 149 punten uit. Hiervan nam Macron er 146 over. Met als belangrijkste punten dat ‘ecocide’, de vernietiging van natuur en ecosystemen, wettelijk strafbaar wordt gesteld, in 2040 vijftig procent van de Franse boeren ecologisch moet boeren en treinreizen goedkoper moet worden dan vliegen. De CCC laat mooi zien hoe burgers in staat zijn om beslissingen te nemen over politiek gevoelige onderwerpen op de lange termijn.

 

Nederland

Ook in Nederland wordt heel voorzichtig met burgerparticipatie geëxperimenteerd. In 2015 was de Gelderse gemeente Oldebroek de eerste Nederlandse gemeente met een burgerbegroting. In de jaren erna volgden meerdere plaatsen als Breda, Amsterdam, Alphen aan de Rijn en Culemborg.
In deze experimenten kregen stadswijken een klein deel van het gemeentelijk budget toegewezen die de inwoners mogen verdelen voor projecten in hun wijk.
Het laatste initiatief komt uit Utrecht: Kort na de intrede van Pluto in waterman werd door het college besloten een burgerraad te organiseren die zich moet gaan buigen over de viering van de jaarwisseling vanaf 2024-25 met de toezegging dat het advies in principe bindend is en wordt overgenomen.
Vergeleken met de bovenstaande voorbeelden zijn de Nederlandse experimenten nog erg kleinschalig, terwijl er in Nederland ook toenemende ontevredenheid heerst over de nationale politiek.
Wat moet er gebeuren voordat burgers ook hier meer invloed zullen krijgen?

 

De wereldwijde opkomst van de burgerraad

De voorbeelden van Brazilië, België, Ierland en Frankrijk laten zien dat burgers inderdaad in staat zijn om over politiek gevoelige kwesties een besluit te nemen, in het algemeen belang. Volgens David van Reybrouck komt dit omdat ingelote burgers zich niet druk maken om herkozen te worden, waardoor zij vrijer kunnen debatteren en beslissen. Het zou dan ook een verrijking kunnen zijn om bij politiek gevoelige thema's het advies in te winnen van een burgerraad, die onafhankelijk van partijpolitieke, lobby en commerciële belangen hierover een advies kan geven.

Een burgerraad stijgt boven partijpolitiek uit

Wereldwijd wordt steeds vaker gebruikgemaakt van een burgerberaad om vastgelopen besluitvorming rond politiek beladen onderwerpen vlot te trekken. Niet alleen op nationaal, maar ook op stedelijk niveau worden rond verschillende heikele thema’s burgerberaden georganiseerd. In sommige gevallen is dat zo goed bevallen, dat de burgerraden een permanet karakter hebben gekregen, zoals in Oost-België (Bürgerrat) of in Madrid (Observatorio de la ciudad), die je kunt beschouwen als een soort gelote Senaat. Vertaald naar Nederland zou dat betekenen dat de Eerste Kamer uit gelote burgers zou bestaan, of dat er een Derde Kamer zou komen met enkel burgers.

Lokale democratie is meer dan één keer in de vier jaar stemmen

Op internet is tegenwoordig van alles te vinden over deze vorm van politiek: www.burgerberaad.nu, een landelijk netwerk van burgerraden, www.bureauburgerberaad.nl, een website met veel achtergrondinformatie over burgerberaden, www.g1000.nu, een initiatief van burgers, die een brug wil slaan tussen overheden en bevolking.

 

Pluto wat 6 7

 

*1  Bron: https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/lees/artikelen/2020/Vier-voorbeelden-burgerparticipatie.htm