De godin Lilith is zo oud als de mensheid. Maar ons huidige beeld van deze godin heeft zich pas in de laatste decennia ontwikkeld als tegenhanger van oudere Lilithbeelden.

Lilith 1Lilith is een oudtestamentisch figuur, een zorgvuldig uit de bijbel weggeschreven vrouw, naast Adam en Eva, een hoofdfiguur uit het scheppingsverhaal van de mens. Adam betekent 'stof' of 'klei' en ook 'mens'. Eva betekent 'de leven gevende'. In Genesis 1: 26-27 is te lezen dat man en vrouw door god naar zijn beeld op de zesde dag van de scheppingsweek zijn geschapen.
In de scheppingsverhalen uit de Bereshiet, het eerste boek van de Torah, en de 'Zohar', het mystiek-esoterisch commentaar op de Thora, lezen we dat Eva de tweede vrouw was van Adam. Daarvóór had god een andere vrouw geschapen: Lilith.
Lilith betekent 'de verborgene'. Zij is de eerste door god aan Adam toegewezen vrouw.
Lilith wilde zich niet onderwerpen aan Adam en eiste (ook in seksueel opzicht) gelijke rechten. Ze waren door god immers uit dezelfde stof gemaakt en om die reden gelijkwaardig. Zij wilde letterlijk niet de onderliggende partij zijn, een houding die haar grote populariteit onder feministen heeft bezorgd. Het ontstane conflict maakte dat Lilith de Hof van Eden al snel ontvluchtte. Ze verdween naar de Rode Zee, symbool voor het  onbewuste, waar zij nog steeds vertoeft.

Het verhaal gaat verder. Adam drong er bij god op aan Lilith terug te laten komen. Daarop zond hij drie engelen uit om Lilith terug te halen. Lilith weigerde echter terug te keren. De engelen dreigden haar en haar nakomelingen te vervloeken, maar zij dreigde op haar beurt de menselijke kinderen te vernietigen, die dan alleen nog zouden kunnen worden gered door de drie engelen aan te roepen. Lilith hield voet bij stuk en keerde niet terug naar Adam. Zij heeft dus de kracht en macht om gods wil te weerstaan.

Adam is dus alleen en hier begint de Bijbel met de schepping van Eva. God neemt een rib uit zijn zijde en 'dit maal', zo verhaalt de bijbel (er was dus kennelijk ook nog een andere keer), creëert hij 'een vrouw, die onderdanig zou zijn' (Genesis 2: 21-23). Terwijl man en vrouw in het eerste scheppingsverhaal gelijkwaardig uit hetzelfde 'stof der aarde' gemaakt waren, is Eva wat dat betreft dus niet de gelijke van Adam, maar een deel van hem.


De demonisering van Lilith

Lilith is verdwenen en wellicht door de wat onzorgvuldige aanpassingen in het oorspronkelijke scheppings­verhaal, laat rabbijn Ben Sira in zijn 'Alphabet' in de 9e eeuw in de verschillen tussen Genesis 1 en 2 een wilde amazone opduiken, met wie Adam vóór Eva iets gehad zou hebben. Dit is Lilith, die in een grot aan de Rode Zee woont. Een zeemeermin met een verleidelijk bloot bovenlijf en een slangenlijf van onderen, dat zich om de paradijselijke boom kronkelde. Afgeschilderd als een wraakgodin met als specialismen wiegendood en kraamvrouwenkoorts, terwijl ze eenzame mannen natte dromen bezorgt en met hun zaad demonische kinderen baart.
Maar de speelruimte van Lilith is door de drie engelen magisch begrensd: In elke slaapkamer waar een amulet hangt of een houtskoolcirkel is getrokken, staat Lilith machteloos. En van de kwade geesten die zij voortbrengt zullen er dagelijks honderd sterven.

De vroegste sporen van Lilith zijn te vinden zijn in de Soemerisch-Babylonische cultuur, waar ze als hogepriesteres van de tempel van Inanna werd geëerd. Zij werd door de godin uitgezonden 'om mannen van de straat te halen', die deelnamen aan tempelrituelen, zoals die veelvuldig in de matriarchale samenlevingen als 'rituele prostitutie' voorkwamen. Dit gebruik was in overeenstemming met de heersende opvattingen van die tijd. Toen oprukkende nomadenstammen uit andere culturen met deze rituele praktijken in aanraking kwamen, ontstond onbegrip en verwarring, waardoor Lilith tot symbool werd van zinnelijke begeerte en seksuele verleiding werd gemaakt, een godin van het kwaad. En langzaam maar zeker werd zij opgenomen in de orde van vampiers, feeksen, heksen en andere jaloezie, haat, dood en verderf zaaiende gestaltes uit de mythologie en steeds verder doodgezwegen. Zelfs in het Europese jodendom, dat in de middeleeuwen Lilith beschreef in het Alphabet en de Zohar, was zij tot het begin van de 19e eeuw slechts via mondelinge overlevering bekend en daarin tot onbeduidende gemene duivel vervallen.


Lilith in de tijd van de Verlichting

Het verhaal van Lilith komt voor het eerst weer tevoorschijn in de Walpurgisnachtscene van Goethes 'Faust'. Hier treedt ze in een korte scene op als onbekende tussen de heksen, dwaallichten en duivels.

Deze vroeg-romantische passage is een première voor Lilith. Bijna 600 jaar na het verschijnen van de Zohar verschijnt zij voor het eerst weer in de literatuur.
Daarna wint zij in de 19e eeuwse kunst snel aan bekendheid. John Keats portretteert haar in zijn gedicht 'Lamia'. Lamia is de Griekse naam voor Lilith, bekend als mythisch wezen dat mannen verleidde, hun bloed dronk en kinderen doodde. Terwijl Lamia bij Keats nog als liefhebbende demon tragisch aan haar einde komt, wordt ze in door Victor Hugo in het midden van de 19e eeuw als gruwelgestalte beschreven.
Lilith 2Lilith 3Door de Italiaanse schilder en dichter Dante Gabriel Rosetti wordt zij van 1866-1873 als 'Lady Lilith' voor het eerst geschilderd, later gevolgd door John Colliers 'Lilith'.
Lilith komt in de mode en wordt de hoofdrolspeelster in talrijke werken, zoals bijvoorbeeld:
'The soul of Lilith' van Marie Corelli - een schunnig romannetje waarin Lilith als wellustig spook in sado­masochistische relatie met een heks wordt neergezet.
'Lilith' van Rémy de Gourmont - een theaterstuk, waarin de erotische onverzadigbaarheid van het paar Lilith en Satan wordt neergezet, die hun hoogtepunt bereiken bij de gezamenlijke verleiding van Adam en Eva.
'Lilith' van George MacDonald - een fantasienovelle met een christelijke tintje, waarin de boze Lilith wordt verlost, doordat ze zich uiteindelijk toch nog aan Adam onderwerpt.
Het is duidelijk dat de Lilith uit deze tijd nog helemaal als een schaduwkant van de seksualiteit werd gezien.


De Victoriaanse Lilith

In het Victoriaanse tijdperk hoort Lilith helemaal thuis in de context van de dubbele seksuele moraal. Aan het hof van koningin Victoria moesten zelfs de tafelpoten worden bedekt, maar tegelijkertijd lag de huwbare leeftijd van meisjes bij 13 jaar en waren er rond 1840 in London meer dan 3000 bordelen. De preutsheid was net zo verbreid als syfilis. In Engeland werden scherpe wetten tegen prostitutie gemaakt, maar de mannelijke hoerenlopers werd doorgaans niets ten laste gelegd. Deze dubbele moraal provoceerde de eerste feministische massabeweging in Europa.

Tegen het eind van de Victoriaanse tijd had de astrologie een opmerkelijke opleving. In 1898 stichtte Alan Leo de eerste bekende astrologiezaak in de geschiedenis, waarin hij individuele horoscoopduidingen verkocht. In hetzelfde jaar baarde Georg Waldemath opzien, door te voorspellen dat tussen 2 en 4 februari een door hem ontdekte tweede maan van de aarde voor de zon langs zou trekken. Verschillende mensen die urenlang in de zon hadden gekeken, bevestigden deze waarneming.
De Britse astroloog Sepharial, een voormalig medewerker van Alan Leo maakte op basis van Waldemaths berekeningen een efemeride en gaf deze maan de naam Lilith. Hij gaf ook een oppervlakkige beschrijving van de betekenis van dit object. Omdat er geen bewijs te vinden was voor de tweede maan van de aarde, ebde de belangstelling ook weer snel weg. Enkele astrologen riepen haar weer in herinnering na de ontdekking van Pluto in 1930. Alfred Frankhauser beschrijft Lilith in 'Het ware gezicht van de astrologie' bijvoorbeeld als 'veroorzaakster van perverse neigingen' en 'boosaardige ruïne aan de hemel'.
In Europa verdwijnt Lilith weer uit de literatuur. Alleen in de USA zijn enkele astrologen die het onderzoek naar de tweede maan Lilith voortzetten: Ivy Goldstein-Jacobson publiceert 'Dark Moon Lilith in Astrology' en Delphine Jay geeft 'Lilith Ephemeris 1900-2000' uit. In Europa lijkt het dat dit astrologische 'prototype' vooral tot doel had een actueel maatschappelijk thema van die tijd aan de orde te stellen.


De neo-kabbalistische Lilith

Lilith 4Het duivelse motief van de 'Victoriaanse Lilith' dat vooral in de eerste 30 jaar van de vorige eeuw doorklonk, verschilde nogal van het tweede beeld van Lilith, dat in de loop van deze eeuw steeds meer naar voren kwam. De verandering werd voornamelijk ingeluid door de joodse religiehistoricus Gershom Scholem (1897-1982). Hij wordt gezien als herontdekker van de Kabbala, die tot dan als bijgeloof werd afgedaan en veracht. Zijn uitgebreide studie van oude geschriften leidde tot een herbezinning op de oorspronkelijke Lilith en uiteindelijk in de 60-er jaren tot een verandering in het denken over de godin Lilith.
Dit had grote uitwerking op de astrologie, het feminisme en de psychologie. Met het werk van Joëlle de Gravelaine werd Lilith pas in 1969 voor het eerst als astrologische grootheid beschreven, samen met het idee, dat het niet om een fysiek hemelobject gaat, maar om een mathematisch berekend punt, bekend als de Zwarte Maan.

Dit neo-kabbalistiche Lilithbeeld is ook van invloed op de ontwikkeling van de vrouwelijke identiteit van de 70-er jaren en uiteraard drukte het feminisme ook een stempel op de ontwikkeling van Lilith in de astrologie en psychologie. Pas de laatste decennia komt hierin echt verandering.
Jung kende Lilith slechts oppervlakkig en zij kwam niet voor in zijn archetypenleer. Hij zag Lilith slechts als een van de vele nachtgeesten en voor hem waren deze schaduwgestaltes een van de onafzienbare hoeveelheid aspecten van het moederarchetype.
Een van Jungs leerlingen, Siegmund Hurwitz, die intensief contact had met Scholem, beschreef voor het eerst de archetypische betekenis van Lilith. Los van hem verscheen ook van de Italiaanse psychoanalytica Maria Teresa Colonna een boek over de archetypische dimensie van Lilith.

In Frankrijk bracht Jean Carteret het thema onder de aandacht en via hem, in Nederland George Bode.

De Duitse psychiater en lichaamsgericht therapeut Hans-Joachim Maaz schetst in zijn boek 'Der Lilith-Komplex' in 2003 een totaalbeeld van de psychosociale gevolgen van de nog altijd diep liggende Lilith-ontkenning. Zijn cultuurkritische aanzet leidt tot een verrassend overtuigende herinterpre­tatie van mannelijke neuroses en om met Freud af te rekenen: 'De psychoanalyse heeft een oedipuscomplex ontwikkeld, om het lilithcomplex niet aan te hoeven gaan.'


Lilith de tegenkracht

Tegenwoordig wordt alom gezegd, dat we Lilith moeten ont-demoniseren, integreren en ons met haar verzoenen. Dat is echter niet zo gemakkelijk bij zo'n kleurrijke persoonlijkheid als Lilith, aan wie zeer tegenstrijdige en deels onverenigbare eigenschappen worden toegewezen.
En ondanks de vele en verschillende mythen over haar oorsprong, wordt daarin één ding duidelijk: ze is een tegenkracht, een evenwicht-herstellende factor, een tegendeel van god, en even krachtig. Als tegendeel van de mannelijke godheid is ze vrouwelijk, als tegendeel van de goedheid die in de mannelijke godheid wordt geprojecteerd, draagt Lilith de schaduwzijden: dat wat verdrongen is.

Uit historisch perspectief is de opmars van Lilith nog maar net begonnen. Wat nog veranderen moet, is de maatschappelijke en morele waarde die de godin krijgt toebedeeld. Om Lilith werkelijk te ont-demoniseren en integreren, moeten we nog een flink aantal taboes doorbreken, die weliswaar op de voorgrond achter­haald zijn, maar waarvan het leven van alledag nog net zomin 'verlost' is als de Zwarte Maangodin zelf.

Lilith 5Het paradijs, waar de boom van Kennis en Wijsheid groeit, is het hart van de wereld. De slang in deze boom werpt telkens weer zijn huid af om te verjongen en is zo het symbool van de onsterfelijkheid van de levenskracht. De vruchten van deze boom voeden de mens met kennis en wijsheid. Het fruit kan zoet of bitter zijn, al naar gelang de waarheid, die inzicht en groei doet ontwaken. Lilith kent de waarheid, want zij is er vanaf het begin geweest.

Maar in de herschreven versie, de mannenversie, wordt de vrouw uit een rib van Adam geschapen, wordt kennis een vloek en de vrouw een zonde. Plezier en gerechtigheid mag niet meer, onschuldige seks wordt verboden en naaktheid moet worden verborgen. De mensheid werd gedwongen te lijden onder het 'heilige' en zijn leven in pijn door te brengen. Het kleurenprisma van de wereld is teruggebracht naar zwart en wit en er worden nog steeds oorlogen om gevoerd.

In 'Aan Genesis Voorbij' van Zecharia Sitchin, betekent het 'eten van de appel' onder andere het verrichten van de geslachtsdaad. Adam en Eva mogen geen gemeenschap hebben, want dan zullen ze ontdekken dat ze zich voort kunnen planten. Hun ogen zullen geopend worden. De rest van het verhaal kennen we: ze worden als straf uit het paradijs verdreven.

Of dit nu allemaal waar is of niet, één ding is zeker: de vrouw is twee keer geschapen. Lilith, de eerste en Eva, de tweede vrouw van Adam. Ze verschillen nogal van elkaar. Lilith, dierlijk en goddelijk, weigert zich te onderwerpen en eist haar rol op als gelijke aan de man. Eva, dierlijk noch goddelijk, maar vooral menselijk,

stelt zich vrijwillig onderschikt aan de man op. Lilith onsterfelijk, Eva sterfelijk. Lilith, oermoeder van de instinctieve, vrije en onafhankelijke vrouwelijke geest. Eva, oermoeder van het vlees, daardoor gekluisterd aan de stof en verantwoordelijk voor het nageslacht.


Lilith, de kracht en Eva, de liefde

Deze twee vrouwen zitten stevig verankerd in het collectieve onbewuste. Lilith de vrije vrouwelijke geest en Eva, de gevangen vrouwelijke geest zijn als archetypische vrouwelijke kracht en werkzaam in mannen én vrouwen. Alleen Eva heeft als oermoeder duizenden jaren de rol van de vrouw bepaald als de tweede vrouw van Adam. En Lilith leeft al die jaren in het verborgene en heeft zich als een slang opgerold in de kundalini van ons onbewuste.
Dit spreekt enorm tot de verbeelding en zet, wanneer je erover nadenkt, direct iets in beweging, vooral bij vrouwen. Het laat een strijd zien die bijna iedere vrouw in zichzelf voert: als ik kinderen krijg, kan ik me dan nog wel ontplooien?
Eva vertegenwoordigt de behoefte aan liefde en verbinding, en streeft naar eenheid tussen man en vrouw.  In onze tijd vertegenwoordigt Lilith de vrije vrouw, de minnares, die haar eigen seksualiteit bepaalt, zelfbewust is en volkomen gelijkwaardig aan de man. Ze is ongebonden, vurig, amoreel, opstandig. Lilith is de kracht in de vrouw, wil zelfstandig zijn. Zij wil niet liefhebben om de soort in stand te houden, maar wil bemind worden in haar totale vrouw zijn.

Lilith was de eerste vrouw van Adam en onsterfelijk. Eva was de tweede vrouw, sterfelijk en de oermoeder van de stof. Zij is door een wereldwijd opgelegd cultuurpatroon van duizenden jaren gekluisterd aan de stof: zij mag alleen de rol spelen van echtgenote en moeder. Er zijn nog steeds veel culturen die vrouwen streng straffen wanneer ze uit willen breken en vrij hun weg willen gaan. De vrouw heeft duizenden jaren 'onder gelegen' en is gevangen geraakt in een door culturen en geloof opgelegde rol. Hierdoor zijn het mannelijke en het vrouwelijke in een grote onbalans terechtgekomen, met veel onderdrukking, geweld en oorlog tot gevolg.
Doordat Lilith wordt bevrijd en in haar ware aard erkend, kan er een kentering op gang komen en het mannelijke en vrouwelijke steeds meer in evenwicht gebracht worden.

 

Vervolg: Lilith 2 - Lilith in de astrologie

 

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen

Inhoud © 1992 - 2021 Hans Planje
Hans Planje     E:      T: 053-4772532